Không có danh sách chung cho mọi người. Nhưng có một cách lập danh sách riêng, và làm một lần cho tử tế thì nó dùng được rất lâu.
Lập danh sách riêng bằng cách nào
- Mang bốn nhóm thông tin tới gặp bác sĩ
- Tuổi và giới, tiền sử gia đình
- Thói quen và phơi nhiễm, bệnh đang có
- Bác sĩ dựa vào đó nói mình nên làm gì, khi nào
- Mục đầu là cách làm, không phải tự tra rồi tự chọn
Hai mục giữa là bốn nhóm, và chuẩn bị trước thì buổi tư vấn hiệu quả hẳn.
Tiền sử gia đình cần ghi những gì
- Ai bị bệnh gì, phát hiện ở tuổi nào
- Bên nội hay bên ngoại
- Tuổi phát hiện quan trọng không kém tên bệnh
- Vì nó có thể làm mốc bắt đầu của mình sớm hơn
- Mục thứ ba là điều ít ai biết
Mục cuối là lý do, và đó là thông tin có giá trị nhất trong cả tờ giấy.
Bao lâu xem lại danh sách
- Khi bước sang nhóm tuổi mới
- Khi có người nhà mới phát hiện bệnh
- Khi bản thân có bệnh mới
- Hoặc khi đổi thói quen lớn như bỏ thuốc lá
- Bốn mốc đó dễ nhận ra, nên không cần nhớ lịch
Mục cuối là cách dùng, và nó tiện hơn là đặt một hạn cố định.
Giữ danh sách ở đâu
- Một tờ giấy trong hồ sơ sức khoẻ của nhà
- Thêm một ảnh chụp trong điện thoại
- Ghi ngày lập và ngày cập nhật gần nhất lên đầu tờ
- Không có ngày thì không ai biết nó còn dùng được không
- Mục thứ ba là chi tiết quyết định
Mục cuối là lý do, và tờ giấy cũ quá thì phải hỏi lại.
Về cách hỏi người nhà cho ra tiền sử
- Hỏi bố mẹ, anh chị em ruột trước, rồi mới tới ông bà, cô dì chú bác
- Hỏi cả nguyên nhân mất của người đã mất, nếu hỏi được
- Hỏi vào dịp cả nhà gặp nhau thì tự nhiên hơn là gọi riêng
- Ghi ngay lúc nghe, đừng để hôm sau mới nhớ lại
- Mục đầu là thứ tự ưu tiên, vì người gần huyết thống có trọng số cao hơn
Mục thứ hai là phần khó hỏi nhất, và nói rõ lý do thì người nhà thường sẵn lòng.
Về nhóm thói quen và phơi nhiễm
- Hút thuốc: có hay không, bao lâu, đã bỏ chưa và bỏ từ khi nào
- Rượu bia, cân nặng, mức vận động
- Nghề nghiệp có tiếp xúc với bụi, hoá chất, tiếng ồn không
- Nói thật phần này, vì nó đổi hẳn danh sách chứ không chỉ để ghi cho đủ
- Mục đầu là yếu tố có trọng số lớn nhất trong nhóm
Mục cuối là lý do đừng giấu, và giấu ở đây là tự bỏ mất mục cần làm.
Về bệnh đang có và thuốc đang dùng
- Bệnh mạn tính làm đổi cả danh sách lẫn nhịp làm lại
- Một số thuốc dùng dài ngày cần theo dõi riêng, đó cũng là một dạng tầm soát
- Mang danh sách thuốc hoặc ảnh vỏ hộp khi đi tư vấn
- Đừng tách hai việc: theo dõi bệnh cũ và tầm soát bệnh mới nằm trên cùng một tờ
- Mục thứ hai là điều nhiều người không nghĩ tới
Mục cuối là cách tổ chức, và gộp lại thì không bị lịch nào chồng lịch nào.
Về việc ghi cả mục đã quyết định không làm
- Ghi luôn những thứ bác sĩ nói mình chưa cần, kèm lý do ngắn
- Vì lần sau nghe ai đó giục làm, mình có sẵn câu trả lời
- Và vì lý do đó có thể hết hiệu lực khi mình sang tuổi khác
- Ghi rõ: chưa cần vì đang ở nhóm tuổi nào, hay vì không có yếu tố nguy cơ nào
- Mục thứ hai là lợi ích thực tế nhất
Mục thứ ba là lý do phải ghi rõ, và điều kiện đổi thì kết luận cũng đổi.
Về việc rải lịch ra trong năm
- Không cần dồn mọi thứ vào một lần khám
- Rải ra thì đỡ tốn một lúc và đỡ phải nghỉ làm nhiều ngày liền
- Ghép mục tầm soát vào lần tái khám bệnh sẵn có nếu được
- Đặt nhắc trong điện thoại theo từng mục, không nhớ trong đầu
- Mục thứ ba là cách tiết kiệm thời gian nhất
Mục cuối là cách chống quên, và đây là phần hay hỏng nhất của mọi kế hoạch.
Về danh sách cho cả nhà
- Mỗi người một tờ, vì danh sách của vợ chồng cũng khác nhau
- Nhưng để chung một chỗ, vì tiền sử gia đình dùng chung
- Người phát hiện bệnh thì báo cho anh chị em ruột biết, đó là thông tin của họ
- Nhà có người mắc bệnh ở tuổi trẻ thì cả nhà nên hỏi lại danh sách của mình
- Mục thứ ba là phần trách nhiệm
Mục cuối là tình huống phải hành động, và nó không chờ tới kỳ khám định kỳ.
Về việc đừng để danh sách thành nguồn lo
- Danh sách là để bớt phải nghĩ, không phải để nhắc mình có thể mắc bệnh gì
- Làm xong mục nào thì đánh dấu và quên nó tới kỳ sau
- Không tự thêm mục vì đọc được ở đâu đó, hỏi trước đã
- Không có trong danh sách mà thấy triệu chứng thì vẫn đi khám ngay
- Mục đầu là mục đích đúng
Mục cuối là ngoại lệ quan trọng, và danh sách không thay được việc lắng nghe cơ thể.
Ba câu trước khi làm một xét nghiệm
- Tôi có thuộc nhóm nên làm cái này không — tuổi, giới, tiền sử, nguy cơ
- Kết quả bình thường thì tôi làm gì tiếp, bất thường thì bước tiếp theo là gì
- Bao lâu làm lại một lần
- Danh sách riêng chính là câu một và câu ba viết sẵn ra giấy
- Còn câu hai thì hỏi ngay lúc bác sĩ đề nghị, và ghi vào cùng tờ
Hai mục cuối là cách dựng tờ giấy, và đủ ba câu thì nó thành một kế hoạch.
Biết trước bước tiếp theo rồi hãy làm
- Danh sách tốt là danh sách ghi cả bước tiếp theo, không chỉ ghi tên xét nghiệm
- Bên cạnh mỗi mục để một dòng: nếu bất thường thì đi đâu, gặp ai
- Lúc nhận kết quả bất thường thì không phải bắt đầu tìm từ đầu
- Đó là lúc tờ giấy này có giá trị nhất
- Mục thứ hai là cách ghi
Mục thứ ba là lợi ích, và nó tiết kiệm được mấy ngày lo lắng.
Có triệu chứng thì đi khám, đừng chờ tới kỳ
- Danh sách này dành cho lúc mình đang khoẻ
- Có khối u, chảy máu bất thường, sụt cân không chủ ý thì đi ngay
- Ho kéo dài, khó thở, đau ngực, đau bụng dai dẳng cũng vậy
- Không chờ tới mốc ghi trong danh sách
- Và không dùng kết quả lần trước để tự trấn an
Hai dòng cuối là điều muốn nhấn, và danh sách là kế hoạch chứ không phải lời bảo đảm.
Câu hỏi thường gặp
Lập danh sách riêng bằng cách nào?
Mang bốn nhóm thông tin tới gặp bác sĩ: tuổi và giới, tiền sử gia đình, thói quen và phơi nhiễm, bệnh đang có. Bác sĩ dựa vào đó nói mình nên làm gì, khi nào.
Tiền sử gia đình cần ghi những gì?
Ai bị bệnh gì, phát hiện ở tuổi nào, bên nội hay bên ngoại. Tuổi phát hiện quan trọng không kém tên bệnh, vì nó có thể làm mốc bắt đầu của mình sớm hơn.
Bao lâu xem lại danh sách?
Xem lại khi bước sang nhóm tuổi mới, khi có người nhà mới phát hiện bệnh, khi bản thân có bệnh mới, hoặc khi đổi thói quen lớn như bỏ thuốc lá.
Giữ danh sách ở đâu?
Một tờ giấy trong hồ sơ sức khoẻ của nhà, thêm một ảnh chụp trong điện thoại. Ghi ngày lập và ngày cập nhật gần nhất lên đầu tờ.